GUDRAT GÖREYIN DIYSEN...

 

                

 

                                         GUDRAT GÖREYIN  DIYSEN...

 

  Göraymage dılsız-agyzsyz garalyp yatan beyık daglar dunya doralı barı şool dymyp oturyşy yaly... Olaryn  gok asman bılen bas edyan  ak başlaryndan başlap – ta  ulgam-ulgam kıçıjık gerışlerını çenlı agras dem alyp ,zemının depesınden seredıp, dunyanın syryny gursagyna sygdyryp yatyr. Şeyle bolanson halkyn anynda  daglar sabyr- kanagatyn, çydamlylygyn, gınlıgın, beyıklıgın, sımwolyna owrulıpdır.

     Elmydama başy gowgaly, geçmışı soweşlerden, yenışlerden doly turkmen halkynyn  hem her yerde yaşasa yaşasyn hokman arkasyny gara daglara dıremek hasıyetı bar. Şona gora-de şahyrynyn dılı-de, sazandasynyn sazy-da  koplenç daglar hakda soyleyar.Enelerı oz perzentlerını soyse-de :

     Daga çykdym gül gördüm,

     Enelı guzy gördüm,

     Daglardan gül yolamda,

     Balamyn yzyn gordüm.

Ykbalyndan yanan gyzlar hem:

    Daglaryn daşy yanar,

    Ot düşüp başy yanar,

    Gyz  soyenıne barmasa,

    Gül ömrı yaşy yanar. – dıyıp  daglar bılen syrlaşypdyrlar.. 

  Daglar dıne bır turkmen halkynyn  arkadagy dal-de , halkyn ajyly suyjılı gunlerınde ,başyndan geçıren ahlı ahwallaryny, syrlaryny  munlerçe yyllap gujagyny gysyp yatan ın ahtıbarly şayadydyr.

         Hazar denzının  kenarlaryndan başlap ta Horasan daglaryna çenlı, dunyanın bır dıregı hasaplanylyan Elburs daglarynyn guzay tarapynda yerleşen,  ın owadan yer turkmenlerın yaşayan mekanydyr. Bu gozel dıyarda yaşayan türkmenlerın yuzyyllyklaryn dowamynda bu yerlere başga bır yerlerden göçüp gelendıgını subut etjek bolyanlar  hem bar. Emma yene-de arkadaynjymyz beyık daglar bu yerde yaşayan turkmenlerın munlerçe yyllap yaşandygynyn şayady bolyar.Bu yerlerdakı yer – yurt atlarynyn (toponomık atlaryn) subut etmegıne gora bızın nesılbaşymyz Oguz hanyn hem Gorkut atanyn hem Goroglynyn hem şu mekanda yaşandygyny  anmak mumkın. Oguz hanyn, Salyr Gazanyn, Osmanjyk gayynyn , Togrul begın , Goroglynyn at toynaklarynyn yzyny bız dıne toponomık atlaryn ustı bılen subut edıp bılerıs.

      Bızın buysanjymyz bolan” Gorkut ata “, “Gorogly” ,“Oguznama” dessanlaryny okasan, bolup geçyan wakalaryn hemmesının  daglaryn arasynda bolyandygyny  okamak mumkın.Şu wagta çenlı bızın bu millı buysanjymyzyn nırelerde yaşap geçendıgını anyklamak uçın alymlar kop çaklamalary orta atdy makalalar yazyldy. Alymlaryn bırtopary bu gahrymanlaryn Azerbeyjan we  Gurjıstanda , Agrı daglarynyn towereklerınde bolandygyny subut etjek bolsalar –da ,ahtıbarly bır çeşmelere salgylanyp bılmedıler. Eyran türkmenlerın arasynda yazuwly edebıyatynyn gynansakda az saklanyp galmagy hem-de toponomık atlaryn, folklorlarynyn şu gune çenlı ylmy taydan öwrenılman galmagy  bu gahrymanlaryn şu topraklarda onup osendegını subut etmek gaty çetın. Üstesıne-de Eyran  türkmenlerın yaşayan yerlerı we olaryn edebıyaty, taryhy  hazırlıkçe doly öwrenılmanson , yüzley pıkırler hem kop. Emma bu yerdakı yer- yurt atlary  hakdaky maglumatlar kop alymlaryn unsunı çekıp ,bu yerde şol gahrymanlaryn dunya gelıp Turkmen halkynyn at owazasyny taryhlarda goyup gıdendıgıne ynansalar gerek..

     Eyranda  türkmenlerın üç mıllıona golay  ılaty sahralykda we daglaryn arasynda yaşayar. Bu yerde oguz boylarynyn  gadymy atlary goklen taypalarynda  saklanyp galypdyr.. Göklenlerın taypa düzümınde  Kayy,bayyndyr, bayat, bekdılı,kynyk,çaruklu taypalary gök ölenlerın arasynda yasap, kabırlerı hazır hem ata-baba yorelgesıne eyerıp çarwaçylyk bılen ış salyşyar.Olaryn watany elmydama bolşy yaly gok ölenlerın arasynda  daglaryn başynda bolupdyr.. Daglarda yaşayan goklenlerın hakydasynda mıllı gahrymanlar hakdaky aydymlar rowayatlar saklanyp galypdyr. Bu yerde dag  dere çeşme yurt atlarynyn turkmen dılındedıgı bılen  bız ata-babalarymyzyn bu yerlerde watan tutandygyny şayat tutunup bılerıs. Horasan bılen Gulıstanyn serhetleşyan yerınde başy belent daglaryn bırının Gorkut dıylıp atlandyrylyandygyny ılkı eşıden gunlerımden barı menın buysanjymyn çagı yok.Bu yerde yaşayan türkmenlerın arasynda sowadyn azlygy we türkmenın geçmışını öwrenmek mümkınçılıklerının bolmandygy sebaplı olar Gorkudyn ahlı turk mılletı uçın nahılı gymmatlydygyny bılmeseler-de, onun adyny hakydalarynda saklap şu gunlere yetırıpdırler..Gorkut dagynyn töwereklerınde yaşayan türkmenlerın şayatlyk etmegıne göra dagyn üstı tekız we ekın ekmek üçın amatly yer bolmaly.. Gorkut dagynyn  töweregındakı toponomık atlaryn hemmesı turkmen dılındedır we taryhy ahmıytelı atlardyr..Mysal üçın  “Ak mazar “ ,”Gulanly””Şa bende”,”Jynly”, “Goşa çün” ,”Yagy dökülen”,”Boz dagy” “Gyzyl gan” yer- yurt atlarynyn üstı bılen bız türkmen dılınde galan bu yerlerde taryhy wakalaryn bolandygyny hem bılyarıs.Bu yerde gyzykly bır öwrenılmelı yerler hem bar.Mysal üçın Gorkut dagynyn etegınde taryhy bır hazıre çenlı öwrenılmedık bına bar.Bu bınanyn yanyndaky oba “Asbe ahu” dıylıp atlandyrylyar.Parsçadan terjımesı “ Keyık at” dıymegı anladyar.”Asb”ahu” obasynyn toweregındakı gadymky “Çandıbıl”dıylıp atlandyrylyan hazırkı wagtda bolsa”Çemenbıd” dıyıp at alan daş töweregı daglyk yer bolan bu yerın ady belkı-de Gorogly begımız bılen baglanyşyklydyr.Ya-da  Asb ahu obasy hem, onun ıçındakı gadymy bına hem, gönüden gönı Goroglynyn soygulı aty Gyrat bılen baglanyşyklydyr.Bu yerden selenlap gorunyan beyık dag başynyn ady hem “Eyer gaşy” bolup,belkı-de Goroglynyn ahyrky jan beren yerı bolan “Üç gümmez “ dagydyr. Bu dagyn başynda gadymdan galan emma taryhy nabellı bolan zyyarat edılen owluyaler bolan “Yekebarmak öwlüyası”,Soltan Ipbı”öwlüası hem dıne türkmenlrın baran öwlüyasıdır. Gorogly dessanynda gabat gelyan “Gorgan” ,”Aladag” atlary hem bu yerdedır:

    Ala dagdan aşyp geldım

    Watanyma duşup geldım

     Arym alyp joşup geldım

     Men Goroglyyam,Gorogly

Ya-da

     Gorogly dessanynda Dawut begın aydan setırlerınde:

    Yakyn geldık Gorogly beg

    Gorgan gorundı gorundı

    Seredınler beyık daga

    Daglar gorundı gorundı

Setırlerden görünışı yaşly bu yer yurt atlarynyn bardygy sebaplı Gorogly hem hokman şu topraklarda yaşan bolaymasyn dıyen pıkırı doredyar.

Elbetde bular hem çaklama bolsa-da ,bu yerdakı yer yurt atlary bıze bu çaklamalary orta atmagymyza ıtergı beryar.Mysal üçın  “Soltanıpbı”,”Sopy Gutjy”,Yylky sürülen”,Gırıyeser”.,”Janlar”,” Düye örküjı”,Aladag” , “Akçeşme”,”Güllıdag”,”Kesedag” “Şor çeşme”,Kösedag”,”Garry yatak” “Galajyk”  atlary bu yerde yaşan türkmenlerın oturymly bolandygyny subut edyar. Ondan başga-da Oguznamalarda duş gelyan Oguz hanyn yaşan yerı dıylıp atlandyrylan yer bolan Beylı dagy hem şu güne çenlı turkmenlerın kayy boyunyn çarwaçylyk mekanydyr.Yaz aaylary bu yerlerı Gorogly dessanyndaky yatlanan :

 

            Üstı garly daglarymyz bar

            Ir-ıymışlı baglarymyz bar

            Duşman yenen çaglarymyz bar

            Görogly yör ındı- yör ındı.

 Bılşımız yaly Wızantıyada  Osman ımperıyasyny doreden Kayy turkmenı Osmanjyk gayynyn watany bolan bu topraklary owrenmek uçın alymlaryn ünsı çekıler umydymyz bar.Bu yerlerın her adımı, her garyşy bıze geçmışımızı dogry we doly öwrenmage komek bolar.Eyran türkmenlerının  dılı ,edebıyaty,taryhy,folklory,toponomık atlaryny doly we dogry ğwrenmek üçın akademıkı güyçlerın bu yere ünsı çekıler.Sebabı olara  GORKUT dagy ,ALADAGY, BEYLI DAGY umyt bılen garaşyar.

Türkmen taryhynyñ Eýran-Pars medeniýetine täsiri…

Türkmen taryhynyñ Eýran-Pars medeniýetine täsiri…

 

Türkmen halkynyñ geçmişine göz aýlasañ, gadymyýetiñ çuñluklaryndan asyrlaryñ agyr günlerini başdan geçiren – bir gadymy halkyñ owazy gulagyña gelýär. Türkmen halky ajyly-süýjüli günleri arkasyna atyp ýegşerilmän şu günlere ýetip geldi. Şo boldy – ýurt eýeledi, aryf-dana boldy – akyl berdi, ema “Miweli agajyñ başy aşak” diýilşi ýaly, hiç wagt men-menlik satmady. Beýle häsiýet bolsa, Türkmeni jahana tanatdy. Türkmen halky ýaly bütün ýer ýüzünde uly bir migrasiýany (ýaýraýyşy) geçiren halk az-azdyr. Onuñ hem sebäbi soñky müñýyllykda Türkmen halkynyñ içinden dörän imperatorlyklar, şalyklar, beglikler, hanlyklar sebäp bolupdyr. Haýsy mekanda ýaşasalaram öz TÜRKMEN adyna ysnat getirmän, gaýtam şol ýurduñ soltany-begi derejesine çenli göterildi. Türkmeniñ adyny arşa göteren şahsyýetleriñ Hytaýdan başlap Hindistana, Ýewropa ýurtlaryndan tä Amerika çenli adyny eşitmek mümkin. Türkmen taryhy, medeniýeti, edebiýaty, sungaty ony bütün jahana aýlady.

Asyrlaryñ jümmüşinden gözbaş alyp gaýdýan Türkmen taryhy Oguzlaryñ-Türkmenleriñ 24 şahasynyñ ýer ýüzünde nähili we nirede ýaýrandygyna käbir mysallary getirmek isleýärin: Hytaýda Hytaý dilinde “Gansu şao şu min žu” ýagny “Gansu welaýatynda az sanly milletler” diýen kitabynda Gansu welaýatynda ýaşaýan Salyr Türkmenleri hakda maglumatlar berilipdir. “Gündogar halklary” atly akademik neşiriñ ýazyjylary bolsa “Salyrlaryñ XIV asyrlarda Hytaýa göçendigi hakynda maglumat beripdir. Salyrlaryñ Garaman urugynyñ Gansu we Sinhaý etraplarynda ýerleşendiklerini habar berýär.” Ondan başga-da, Hindistanda Türkmeniñ Gaýy urugynyñ, Yrakda Baýandyr urugynyñ, Owganystanda Ärsary, Saryk we Salyr taýpalarynyñ, Türkiýede Gaýy, Baýandyr, Salyr taýpalarynyñ wekilleri ýaşaýar. Olaryñ käbiri köp sanly milletleriñ içinde ýitip gitmezlik üçin öz taýpa-tire atlaryny familiýa edip göteripdirler. Mysal üçin: Garaman, Akman, Gaýy, Togtamyş, Utamyş, Bekdili, Sa-luri, Teke, Çowdur, İgdir atlylaryñ ata-babasynyñ yzyny yzarlasañ Türkmen bolup çykmagynyñ mümkindigini gepiñ gerdişine görä aýtmalydyrys.   

Umuman, Türkmenleriñ jahana ýaýramagy bilen onuñ medeniýeti, sungaty, edebiýaty, däp-dessury hem jahana ýaýrapdyr. Köp sanly milletleriñ içinde ýaşasalar-da olar öz medeniýetlerini ýitirmän şu günlere ýetipdirler. Munuñ hem sebäbi Türkmen halky dünýäniñ köp ýurtlaryny basyp alyp, agalyk edensoñ, şol ýurda öz medeniýetini ornaşdyrypdyrlar. Türkmen taryhynyñ saralan sahypasyna ser salsañ, esasan hem Eýran döwleti bilen serhetdeş bolup birnäçe ýüzýyllyklar Eýran şalary Türkmenlerden bolansoñ, Türkmen medeniýetiniñ “aýak yzy” mese-mälim bildirýär. Eýranda Oguzlaryñ ýörüşi we taryhy hakynda ýazylan Taslalah Reşideddiniñ “Oguznama” kitabynda, “Oguzyñ Bagdada, Basra we goñşy ülkelere ýörüşi” diýen bölümde, Oguz ýigidi Gara suluk atasy Ýöşi hojanyñ ýanyna gelip: “Biz häzir İsfahany basyp alyp bilmedik. Bize ýol görkez” diýip maslahat sorapdyr. Gara Sulugyñ atasy ogluna söweş mekirligi bilen İsfahany ýeñip almagyñ ýoluny görkezipdir we 90 müñ goşun bilen şäheri eýeläpdirler. Soñra Reý, Hemedan, Gazwin şäherlerini ele alyp Damawendiñ ýazyny halap bu ýerde iki ýyl galypdyr. (Damawend Tährandan 60 km uzaklykda ýerleşendir). Soñra Oguzyñ Mazenderana, Gürgene, Dehistana, Kuhistana, Horasana ýörüşi we basyp alyşy hakda bölüm bar. Bölümde Oguzlaryñ İsfraini we Sebzewary basyp alyşy, Nişapury basyp almak üçin gören kyn ýeñişi hakynda gürrüñ berilýär. Tutuş “Oguznama” Oguzlaryñ jahana eden ýörüşleriniñ ýazgysy diýsek ýalñyşmarys. Oguz ýörüşünden soñ Eýranda Seljuk Türkmenleriniñ hem hökümdarlyk eden döwri bolupdyr. Seljuk döwletiniñ XI asyrda döräp, ony Mikailiñ ogullary Çagryl beg we Togrul beg dolandyrypdyrlar. Seljuk döwleti Kiçi Aziýa we Kawkaza çenli bolan aralygy öz içine alypdyr. Togrul beg Eýranda hökümdarlyk eden wagty Reý gülläp ösýär we ylmyñ, medeniýetiñ pajarlap ösen ýerine öwrülýär. Togrul begiñ mazary Tähranyñ gadymy şäher ady bilen tanalýan böleginde gadymy Reý şäherinde saklanýar. Mundan başga-da Şirazda XII-XIII asyrlarda hökümdarlyk eden Atabeg Türkmenleri we Pars welaýatynda (paýtagty Şiraz) 1148-1287 ýyl aralygynda Salyr Türkmenleri Şunkar beg Madud hökümdarlyk edýär.

Şol ýyllarda Lorustanda Atabeg hökümdary Abu Tahyr soñra Howzustan welaýatyny birikdirip soñra Mongol hökümdary Abaga sowgat beripdir. Umuman aýdanyñda Eýran taryhynyñ soñky müñýyllygy tutuşlaýyn diýen ýaly Türkmenler bilen bagly. Oguz Türkmenleriniñ ýörüşinden başlap, tä Owşar Türkmeni Nedir şanyñ hökümdarlyk eden ýyllaryna çenli Eýranyñ taryhy Türkmeniñ ykbaly bilen berk bagly. Soñky müñýyllykda Eýranyñ gadymy medeni we edebi taryhy dünýä medeniýetine uly bir taryhy ýadygärlikleriñ ansamblyny peşgeş berdi. Maşadyñ gündogarynda ýerleşen Aýaz hanyñ minarasyny Köneürgenjiñ minarasyndan kem görer ýaly däl. Bu minara Beýik Ýüpek ýolunyñ ugrunda ýerleşipdir. Biziñ çagalygymyzdaky okan Aýaz han ertekimiziñ janly şaýady bolan bu ýadygärlik Seljuklaryñ döwrüne degişli bolup, Horasanyñ taryhy gymmatlyklarynyñ biridir. Ondan başga-da Nişapurdaky kerwensaraýlar, Sebzewardaky buzhanalar, Tusdaky gadymy zyndan we Yslamyñ alymy Muhammet Gazalynyñ mazary, Şahruddaky tutuş Türkmensährada (şähri Jurjanda) bar bolan gadymy ýadygärlikleriñ ählisinde Türkmeniñ ady bar. Toponomik atlar (ýer-ýurt atlary) hem bu ýerde Türkmeniñ Göroglylarynyñ Gyratlylarynyñ aýak aşaklarynda depelenendir diýmäge esas berýär. Türki dilde Parslara düşnüksiz bolan ýer-ýurt atlary bu ýerde Türkmenleriñ bolandygyna güwä geçýär. Mysal üçin: Hoşýaýlak (Semnan welaýatynda), Garluk (Horasan welaýatynda. Garluklar Oguz ýörüşinde bu ýerde garly ýerlerden geçip bilmän galan Türkmenlerdir. Olaryñ dili Türkidir). Gyzylgantökülen, Aladag, Çeşmehan, Erik, Armytlu, Goçant, Deregez atlary mysal bolup biler. Horasanyñ Bujurnt, Ysfraýyn şäheriniñ töwereklerindäki obalarynyñ arasynda özlerini Pars diýip tanasalar-da Pars dilini belmän ýörenleri-de bar. Olar arassa Türki dilde gepleýärler. Oguz ýörüşinden soñ Türkmenleriñ gadymy Pars topragyna aýagyny basandan soñ Türkmen soltanlarynyñ we şalarynyñ niýeti ýurdy dargatmak däl-de, ösdürmekdi. Şonuñ üçin hem Türkmen medeniýetiniñ bu ýurda giñden ornaşandygyny aýtmalydyrys. İlki bilen Türkmen medeniýetiniñ bir bölğgi bolan taryhy binalar, edebi ýazuw ýadygärlikleri, ylym ojaklary, ady dünýäde tanalan Türkmen halysy, şaý-sepleri, halk döredijiligi bularyñ ählisi hem Türkmeniñ özi bilen deñ gadam urupdyr.  

Nişapurda gadymy kerwensaraýda Seljuklaryñ we Sefewidleriñ döwrüne degişli bir muzeý döredilipdir. Muzeýde bar bolan eksponantlaryñ içinde şol döwürde Nişapurda ýasalan şaý-sepleriñ bir toparyny goýupdyrlar. Gelin-gyzlaryñ dakynan gülýakalarynda we bileziklerinde çekilen nagyşlarynda Türkmenleriñ göçburuk, garagoçak, kyrkgoçak nagyşlary mese-mälim dur. Ondan başga-da at üçin esbaplarda hem Türkmenleriñ halan reñk öwüşgünlerini we atkeçelerini görmek bolýar. bu ýerde eýerleriñ gaşyna hakyky seljuklaryñ soñky hökümdary Soltan Sanjar hem bu ýere gelip, metjidiñ salnan güni bir gün alymyñ hormatyna işläpdir diýip aýdýarlar. Umuman aýdanyñda medeniýeti taryhsyz, taryhy-da edebiýatsyz, edebiýaty-da sungatsyz göz öñüne getirmek kyn. Eýran medeniýetiniñ agramly bölegini tutýan Türkmen taryhynyñ gürrüñi uzak. Munuñ üçin Eýrandaky ünsden düşürülen ýadygärlikleri (mezheb) meselesi bilen gözden salnan ýadygärlikleri öwrenilse, diñe bir Türkmen-Pars medeniýetiniñ taryhy däl-de, dünýä üçin gymmatly bolan maglumatlar alnyp bilnerpöwrüze daşlaryny goýup bejermekde hem ökde ussat zergärler bolupdyr. Başga-da Mahmut Gaznawynyñ hökümdarlyk eden döwründe Pars edebiýatynyñ iñ meşhur eposy “Şanama” ýazyldyb Mahmut Gaznawynyñ hökümdtarlyk eden döwürlerinde ylym we medeniýet gülläp ösdi. Ol Orta Aziýadan we Eýran alymlaryny bir ýere jemledi. Olaryñ arasyndan ensiklopediýaçy alym Abu Reýhan Biruni hem bardy. Soñra Mahmud Gaznawy ölenden soñ Seljuk weziri Nyzam-uy-mülk “Syýasatnama” kitabynda beýuk Seljuklar döwletine hökümdarlyk etjeklere Mahmut Gaznawy ýaly medeniýeti we edebiýaty ösdürjek boluñ diýip ýazýar.   

Soñra Muhammet Togrulbeg döwründe hem Eýranda ylym gülläp ösýär. Ol ýüzlerçe medreseler, binalar, metjitler saldyrýar. Togrulbege metjide “hutba” okadylyp, soñra “HALKYÑ SÖÝGÜSİ” diýen at berilýär. Gadymy Türbet-Jam şäherinde şyh Ahmet Jamynyñ mazaryna dünýä ýüzünden alyma hormat goýýanlar zyýarata gelýänler köp,

 

 

GÜNÜŇ SÖÝGÜSI

 

                                            

                       

     GÜNÜŇ SÖÝGÜSI.

 

 Daň agaryp ugrandan gündogardan gün hem gyzaryp dogdy.Gün bilen tebigat hem bile oýandy.Ähli janly-jandarlar herekete geldi.Han-ha, bir adam bolsa ýaňy dogan güni ýüzüne sylyp dur.Kekeçleri köz ýaly horazlar bolsa, günüň doganyny biri-birinden öň habar berjek bolup sesleriniň ýetdiklerinden gygyryşýarlar.Akly-gyzylly al-elwan güller hem öňküsinden gözelleşip, ertiriň çygyna has ter, owadan görünýardi.Gün öz täsirini al-asmandan görüp guwandy.

    Birdenem, gülleriň arasyndan özüne garap ösüp oturan ,beýlekilerden owadan, ter akja güle gözi düşdi.Gül boýy ýerden galaly bäri güne aşykdy.Emma uzakdan al-asmandan seredýän gün, mundan ozal bu güli görmändi.Ol ilkinji gezek görenden gülüň sagdyn baldaklaryna, ter ýap-ýaşylja ýapraklaryna yşky düşdi.Ol yşkyny beýan etjek bolup öz ýyly gyzgyn mährini şol güle gönükdirdi.Gözüni akja gülden aýyrmady.Gül bolsa günüň özüni beýleki güllerden saýlap seçendigini bildi.Gül günüň ýyly mährinden çoýunyp öňküsinden hem gözelleşdi.Kä mahallar günüň öňüni bulutlar tutup tebigaty biraz suwarjak bolsa-da gün göýçli gollary bilen bulutlary öz öňünden syryp aýyrýardy-da öz akja gülüni gözläp tapardy. Akja gül hem öz güýçli hökümdaryny biraz görmese, derrew saralmak solmak bilen bolýardy.

      Bir gün  bolsa gülüň daşynda bir kebelek peýda boldy.Kebelek gülden güle gondy.Ahyry hem gelip akja gülüň daşyndan aýlandy-da, onuň üstüne gondy.Kebelegiň ýaýan ganatlarynyň aşagyndan gül indi görünmänsoň, asmandan seredýän günüň gahary ýetjek derejesine ýetdi.Ol güli görenden bäri bir salym ony görmese oňup biljek däldi.Emma gülüň ýerdäki aşygy kebelek hem gülüni sypdyrmady.Gün öz ýanyndan golaýdaky gara bulutlara güýji ýetse-de, ol iň ejizje kebelege güýjüniň ýetmeýändigine gahary geldi.

     Emma aşyk kebelegiň bu zatlardan habary ýokdy.Ol öz söýgüsi hakynda akja güliň gulaklaryna aýdym aýdyp berýärdi.Akja güle-de öz daşynda pelesaň kakyp aýlanýan kebelegiň söýgüsi hoş ýakman durmady.Ol kebelegiň süýji sözlerinden ganyp güni ýatdan çykardy.Ol indi günsüz oňup biljekdi.Sebäbi onuň daşynda, ony günden hem gowy görýän perwanasy bardy.Kebelek gün ýaly uzakdan däl- golaýdan Söýgi aýdymlaryny aýdýardy.

       Gün her gün öz akja gülüni görmäge howlugyp daňyň ataryna garaşýýardy.Bu günem ol ir dogdy-da güle bakdy.Emma perwana günden öňürtiläpdir.Ol ýene akja gülüň daşynda-dy.

Gün mundan artyk çydap bilmedi. Özüniň ýatdan çykarylanyna  çäresizligine  , gülüň biwepalygyna gahary ýetjek derejesine ýetdi-de gyzardy, ýandy.Onuň ýakyp,ýandyryp barýan gahary ýer ýüzüne-de täsirini ýetirdi.Bar zat gyzgyna çydaman saralyp soldy. Kebelek hem akja gülüň daşyndan aýryldy-da başga ýerlere uçup gitdi.Gün zemine seredende akja gülüň özüne naýynjar bakyşyny gördi.Onuň ýapraklary saralyp süllerip galypdyr.Ol sessiz haýyş etdi `` Maňa rehimiň insin?!``  Gazaply gün öňküden-de beter gyzdyrdy.Gül bu gyzgyna çydaman beýleki gülleriň arasynda ýitip gitdi.

   Ertesi ir bilen gahar- gazaby ýýatyşan  Gün ýene oýanan badyna ýere seredip, Akja güli gözledi. Düýnki gahar- gazabynyň zarbyna çydamadyk akja gülüniň solandygyny bilip, öz öňüne gelen gara bulutlara ýol berdi.Bulutlar aglap-aglap diňenden soň, ol ýene-de gülüni gözledi.Emma indi akja gül ýokdy...

  Oňa derek başga gülleriň daşynda pelasaň urup,söýgi aýdymyny aýdýan kebelegi gördi...

    

      

ŞEM.

    

 

 

                       ŞEM  

Her günki adata görä, ähli maşgala şamyny iýmek üçin saçagyň başyna üýşdüler.

Naharyň ysy töwerege ýaýransoň, her kim ulularyň ``Bissimyllasyna``sabyrsyzlyk bilen garaşýardylar.Ulular nahara ellerini uzadyp,

 kiçilere hem iýmegi mürähet eden wagty ...

 Birden elektrik çyralary öçdi.Eller saçaga ýetmän doňup galdy.Birden garaňky-da öýüň zenanynyň sesi eşidildi ``Duraweriň, gymyldamaň ,ýogsam gyzgyn çorba ýakaňyzdan guýulaýmasyn,

agzyňyzy ýakaýmasyn!``Her kim doňan ýaly ýerinden gozganman oturdylar.Birden ýaňy gepe- mana düşünmeýän, öýüň iň kiçisi aglamaga başlady ``Umma-umma``.Çaganyň suw soraýandygyny bilseler-de, ýerinden gozganan adam bolmady.Şol wagt garaňky-da bir zorruk ýogyn ses eşidildi. ``Sesini kesseňizläň –how``-diýenden ,garaňky öýde gymyldy hereket artdy.Çaga suw alyp

 berjek bolup barýanlaryň biri bolsa galmagaly has köpeltdi.Ol öýüň ulugyzynyň aýagyny tötänlikde  basyp  geçäýipdir welin``Hiih``diýlip içiniň çekileni, soňra-da üznüksiz ``hork-hork``edilip aglanýany eşidildi.Çaga suw berilensoň ,öýüň içine biraz imi-salalyk aralaşdy.Birden telefonyň jyňňyrdysy oturanlarda bimazalyk döretdi.

``Golaýdakylaryň biri alaýsynda-how``-diýip ýene zorruk ses gygyrdy.Telefonuň golaýynda oturan oglan gepleşdi ``hawa, biziňki hem ýananok.haçan ýanjagy belli däl ``-diýip goňşy öýden gelýän jyňňyrda jogap berdi-de, telefony ýerinde goýdy.Ol öňki oturan ýerinde oturmak üçin ýönelende aýagynyň aşagyndan çykan şakyrda böküp beýläk düşdi.Ol ýerde-de...

   Aý garaz boldy bir bulaşyklyk.Galmagala ýaňy ýatyp baran çaga-da aglap başlady.Şol wagt kimdir biriniň ýadyna şem düşdi. ``Wiiý, öten ýyl çyra öçende ,alan şemimiz bolmal-a! Nirede şol?!`` Bir zatlaryň şakyrdap açylyp, ýapylany eşidildi. ``Wah huşum gursun ine şem bar ýakalyň derrew.`` Ötluçöpi garaňkyda sermenip tapyp şemi hem ýakdylar. Indi her näme-de bolsa, olar saçagy birek-biregi ,şemiň ýagtysyna görüp başladylar. Öýe aramlyk aralaşdy.Her kim sessiz şamlaryny iýdi-de, ýerlerinden turdular.  Alagaraňky öýüň ortasynda şemi ýakyp goýdularda maşgala onuň daşyna egrelişdiler.Şemiň yşygyna gözlerini ýalpyldadyp, garry ene söze başlady``wah biz dagy ulugyzkak, ýowşanyň odunyň yşygyna tahýa dikerdik, dolak dokardyk. Bular ýaly şem tapylsa dagy galman, gijelerine haly dokajag-a biz.Görüň ýagtysyny dagy! Bular ýaly ýagty hanyň begiň otagynda bolardy o zaman.`` Şol wagt zorruk sesli öýüň erkegi gepläp başlady.``hawa-la biz dagy şemiň ýagtysyna mekdebi gutarmadykmy näme?Şem bolmadyk bolsady, onda biz bujagaz ýaşaýşy tapmazdyk``-diýip guwanç bilen ýanyp duran şeme seretdi.Öýüň ulugyzy bolsa şemiň ýagtysyna kitaplaryny okady.Çagalar hem ulularyň şem hakyndaky gürrüňlerine diň salyp, içlerindenem eneleriniň öwreden sanawajyny gaýtalap ``ýan ýan ýaglyja köke bereýin``diýip asmandan asylyp duran elektrik lampasyna bakyp ýatyşlaryna uklapdyrlar. Bir wagtdan hem töwerekden ýogynly- inçeli horruldylar gelip başlady. Şem bolsa hemmeler ýatsa-da, sönmän şol ýanyp durşuna töweregindäkileriň öwgüsine çydaman ,ýanyp-ýanyp daň atmazynyň öňisyrasynda eräp gutardy. Ertir daň atdy.Hemmeler ukudan turandan soň öz işleri bilen meşgul boldular. Okuwa giden okuwa, işe giden işine gitdi. Ulygyz bolsa, agşamky eräp eräp gutaran şemiň galyndylaryny süpürip, hapa atylýan bedrä taşlady.Agşam ýene saçagyň başyna üýşdiler.Elektrik çyrasy bolsa depelerinde ýalpyldap ýanyp durdy.Garry ene ``Waheý şol döwürlerde dagy oňupdyrys çala yşyk bilen.Indi oňup boljak hem dälle –agşam dagy şemiň ýagtysyna ýöregim howlukdy-la, gyz`` diýip zeýrendi.Öýüň zenany hem  ``wah-eý aýlanaýyn- şu çyradan``diýip sallanyp duran lampa gözüni dikdi. ``Derrew şamyňyzy iýiň, ýogsam ýene öçäýse, şamsyz galarsyňyz.Şemiň ýagtysyna iýip düýnem naharymyzyň mazasy gaçdy`` diýip

 erkek adam hem gürrüňe goşuldy.

 Bir tarapda süpürilip  hapa atylýan bedrede ýatan, eräp gutaran şem, içini gepletdi.``ikiýüzliler! Düýn maňa-da zardyňyz siz. Meniň yşygym hakda, meniň salýan ýagtylygym hakda aýdan sözleriňize haýp ynanypdyryn.Siziň öwgüleriňize ynanyp ömrümiň ahyryna çenli ýandym.Ýandym, eredim ,tükendim.A bu gün bolsa siz.....``

    

    

    

 

ِِAÇYLMAN SOLAN ROZA...

                                      AÇYLMAN SOLAN ROZA                                                                                                                       

  Türkmenistanyň ýaş alymy, medisina ylymlarynyň kandidaty, Kardiologiýa

  Merkeziniň lukmany Roza Atabaýewa 44 ýaşynyň içinde ýol heläkçiliginde

 aradan çykdy.Iň ýakyn boýdaşym hakda ajy ýazgylarym... 

 Şol gün uzynly gün asman hem aglapdy...Asmanyň gözýaşy topraga siňip-siňip topragy mahmal ýaly ýumşadypdy. Asyl görüp otursam, ASMAN seniň ýatjak ýeriňi öz gözýaşy bilen ÝUMŞADÝAN ekeni.Şol gün seni Ene toprak öz gujagyna gysyp manyly gysga ömrüň hakdaky iň soňky hüwdüsini aýtjak ekeni.

 Sen bolsa tebigatyň özüň üçin aglaýanyndan bihabar –hyýalyňda arzuwlaýan perzendiňi gujagyňa gysyp barýardyň..Haýp, bu ene bolmak bagty saňa ýetdirmedi. Üwreljek salançak seniň tabydyň boldy-hüwdülenjek hüwdi saňa aglanan agylarymyz boldy... Ezraýyl seniň ölüm hakdaky permanyňa möhürini basan ekeni.

 Ýoldan barýan howlukmaç sürüjiniň hatasy bilen ömür tanabyň üzüldi.Seniň arzuwlap okan, zähmet bilen ýeten asylly käriň bu gün- SENSIZ.Aşgabadyň medisina inistitutyny gyzyl medal bilen tamamlap ,Moskwanyň Medisina Akademiýasynda Lihaçýowanyň ýolbaşçylygynda alan, Medisina  ylymlarynyň kandidaty alymlyk derejäň  seniň doganlaryňy, eneňi ,obadaşlaryňy, Daşhowuzyň Tagta etrabynyň adamlaryny guwandyrypdy.Emma olara uzak bu bagta guwanmak nesip etmedi. Sen olara ölüm atly ajy aýralygy hem ``dadyrdyň``...

Sen hakdaky ýagşy ýatlamalarym kalbymda püre-pür.Emma bu wagt olaryň birini-de ýazmak islemeýän. Sebäbi men häzir seni ýatlamaga taýýar däl. Sen entek biziň üçin ýatlamalara öwrüleňok mähribän Rozajan.Wagt maňa seniň ýoklugyňy ynandyran güni sen hakda ýazmaga söz berýän...

Mähribän boýdaşym! Gadyrdan dostum! Sen mydama meniň we seni tanaýanlaryň ýüreginde ebedi ýaşarsyň! Jaýyň jennet bolsun!